جزيره قشم از طريق تنگه کلارنس Clarence يا خورخوران از سواحل ايرانى جدا شده است. مرتفعترين منطقه جزيره قشم، کيش کوه با ارتفاع تقريبى 390 متر از کوه نمک تشکيل شده است که به کوه نمکدان نيز معروف است.
مشخصات زمين شناختى خليج فارس و جزيره قشم نشان مىدهد که:
خليج فارس دريايى حاشيهاى (Marginal) است که توسط هرمز با اقيانوس هند ارتباط مىيابد. از نظر زمينشناسى ساختمانى، خليج فارس يک چاله تکتونيکى است که به اواخر پليوسن تا پليستوسن تشکيل شده و درنتيجه تداخل چينخوردگىهاى زاگرس و چينخوردگىهاى عربى شکل امروزى را پيدا کرده است. اغلب جزاير و تپهماهورهاى زيردريايى نيز در اثر بالا آمدن گنبدهاى نمکى تشکيل شدهاند.
بررسى وضعيت زمينشناسى ساختمانى و جنس زمينهاى تشکيلدهنده جزيره قشم نشان مىدهد اين جزيره تاقديس عظيمى است که محور آن منطبق بر محور طولى جزيره مىباشد و به آخرين حرکات چينخوردگى زاگرس مربوط است. در داخل جزيره چينخوردگىهاى درهمى وجود دارد که حاکى از حرکات تکتونيکى جوانتر است. عملکرد گسلهاى فعال با امتداد شمالى ـ جنوبى بالا آمدن تدريجى گنبد نمکى نمکدان و حضور پادگانههاى دريايى مؤيد اين نظر است.
سازند هرمز قديمىترين سازند موجود در جزيره قشم است که در بخش غربى آن بهصورت گنبد نمکى نمکدان برونزد دارد.
گنبد نمکى نمکدان تنها گنبد نمکى در جزيره قشم است که از ميان دماغه جنوب، تاقديس سلخ و دماغه شمال غربى تاقديس باسعيدو بالا آمده است و در نقشه تقريباً دايرهاى شکل و به قطر 7 × 5/6 کيلومتر است. بام گنبد توپوگرافى نامنظم دارد و ديواره آن بسيار پرشيب است.
در بخش جنوبى گنبد نمکى نمکدان، غارهاى نمکى (Salt Caves) بسيار زيبا و شگفتانگيزى وجود دارند.
غار نمک در بخش جنوبى جزيره و در منتهىاليه غربى آن قرار گرفته است. دهانه غار رو به جنوب است و تا ژرفاى حدود 20 مترى آن با نور روز روشنايى دارد. ژرفاى غار نزديک به 100 متر، فرازاى آن بين 3 تا 10 متر و پهناى متوسط غار 5 متر است. اندازههاى ذکر شده در زمانهاى مختلف دستخوش تغيير مىشود و دليل آن ميزان بارندگى، نفوذ آب و انحلال و تبلور نمک است.
شکل کل مسير غار بهصورت يک کمان کاملاً خميده است و از حدود 30 مترى ژرفاى آن پيچش مسير به سمت چپ آغاز مىشود و پس از طى حدود 20 متر و رسيدن به يک فضاى نسبتاً وسيع، مجدداً پيچشى به سمت چپ صورت مىگيرد. اين نقطه بلندترين قسمت سقف غار است.
ديواره ورودى غار تشکيل شده است از نوارهاى رنگارنگ نمک و لايههاى مختلفى از کانىهاى آهندار ـ مانند هماتيت و اوليژيست ـ همچنين در مدخل غار آبگير يبه طول بيست متر مشاهده مشود که ميزان آب آن وابسته به ميزان نزولات جوى و متغير است. استلاکتيتها و به ندرت استلاگميتهاى نمکى از اولين پيچش غار قابل مشاهده هستند و بهتدريج تعداد آنها افزايش مىيابد. متأسفانه تعدادى از استلاکتيتهاى زيباى اين غار تخريب و شکسته شدهاند، به احتمال زياد اين کار توسط بازديدکنندگان و برخى از اهاى بومى جزيره بهمنظور تهيه نمکطعام با کيفيت بالا صورت گرفته است.
از نيمه غار تا انتهاى آن زيبايى غار را کفپوشى از نمک کريستاله دوچندان نموده است و در نزديکى ديوارهها، اتصال استلاکتيتها و استلاگميتها با يکديگر. ستونها و ستونکهاى زيبايى را پديد آورده است.
در نزديکى دهانه غار نمکى چند دهانه ديگر نيز قابل مشاهده است که ژرفاى آنها از چند متر تجاوز نمىکند و پهنا و بلنداى محدودى دارند. ديواره اين قبيل حفرهها پوشيده از رسوبات گلکلمى نمک است.
چشمه نمکى مجاور غار نمکى، حاصل نفوذ آبهاى سطحى مربوط به بارندگى به داخل مجراها و کانالهاى گنبد نمکى نمکدان است. اين آبها پس از نفوذ به داخل گنبد و حلکردن مقادير زياد نمک و ديگر مواد قابل انحلال، به شکل چشمه ظاهر مىشوند. آب اين چشمه محلول فوق اشباع نمک است و بههمين دليل رسوبگذارى و تبلور نمک در حاشيه مسير اين چشمه به وفور مشاهده مىشود و حاصل آن را مىتوان بهصورت نوارى سفيد رنگ از دوردست مشاهده نمود. در بستر سرخرنگ اين چشمه، رسوبات گل اخرا مشاهده مىشود که حاوى ترکيبات اکسيد آهن بهخصوص هماتيت است. در اين ناحيه شکلهاى بسيار زيبايى از نمک قابل مشاهده است، از جمله:
پليگونهاى نمک (با قطر 30 سانتىمتر تا يک متر)،
تيغههاى نمکى بسيار تيز و برنده،
شکلهاى گلکلمى و قلوهاى، رشتههاى ذرهبينى؛
بلورهاى خودشکل نمک
از دل کوه نمکدان و از ميان غار يک جريان آب زيرزمينى دائمى مىجوشد و راه خود را به خارج مىگشايد که پس از حل کردن نمک در مسير حرکت خود، بهصورت چشمه در دامنه کوه ظاهر مىشود و در گودال مقابل خود حوضچهاى طبيعى بهوجود مىآورد. منظره اين حوضچه از دور همچون سطح وسيعى انباشته از برف زمستانى ديدنى است. اين چشمه در تمام فصلهاى سال جريان دارد.
نمک موجود در غار کوه نمکدان از بهترين نوع نمک سر سفره شناخته شده و در ترکيب آن عناصر ديگرى (همچون منيزيم) وجود دارد. بههمين دليل مىتواند بهعنوان نمک طبى بهويژه براى مصرف ورزشکاران حرفهاى ـ استخراج و بهصورت کپسول مصرف شود.
نظير غار نمک جزيره قشم در کمتر نقطهاى از ايران و جهان ديده شده است. تحقيقاتى که اخيراً بر روى فضاى داخلى غار نمکدان انجام شده نشان مىدهد که اين غار داراى قابليت ويژهاى است که باقىماندن و تنفس در آنها مىتواند به بهبود بيماران مبتلا به آسم و ناراحتىهاى تنفسى کمک کند. اما تحقيقات انجام شده اخير، حقايق تازهاى را بازگو مىکند.
در بهار سال 1384، يک گروه دانشمند زمينشناس از کشور چک، به همران استادان بخش زمينشناسى دانشگاه شيراز وارد جزيره قشم شدند تا مطالعات خود را در زمينههايى چون تعيين نرخ فرسايش، زمان بالاآمدن کوه نمک و سنيابى گنبد نمکى جزيره قشم به اجرا درآوردند. دکتر پرژى بوروتانز به همران 4 پژوهشگر دانشگاه چارلز پراگ (کشور چک) پس از بررسىهاى اوليه غار نمک جزيره قشم در اظهارنظرى گفت: ”از اين غار، حدود 5100 متر آن شناسايى شده و با همين طول مىتوان گفت که بهعنوان دومين غار بزرگ نمک جهان قطعيت دارد. با ادامه تحقيقات در آينده، شايد بتوان به اين نتيجه رسيد که اولين و بزرگترين غار نمک جهان باشد.“
يک سال بعد، با شناسايى بقيه مسير، معلوم شد که غار نمک قشم حدود 6400 متر درازا دارد و به اين ترتيب طولانىترين غار نمک جهان بهشمار مىرود.
