قشم- دولاب

هر سال در پایان فصل بهار جنگل دریایی حرا  که به وسعت صد هزار هکتار در

کناره ی شمالی جزیره ی قشم بر آبهای نیلگون دریایی پارس  شناور است شکوفه

می دهد .وبوی دل انگیز عطر گل حرا رایحه ی غریبی است .چیزی شبیه همه ی

ادویه های چین و هند ...بوی نا شناخته  و مبهم ...بویی که  د ر هیچ گل  و گیاهی حضورندارد .  حرا درختی دریایی و آب شور زی است.  حرا سرسبزی وشادابی خود را  ازدریا  می گیرد . دریای پارس  دست و دل باز و بخشنده  است .  دریای پارس مثل آبهای خیس و سر به هوای جنوب نیستند که می آیند و نباریده می روند  دریای پارس بس ثروتمند است واز بخشندگی آن است که جنگلهای حرا همیشه سر سبزهستند. وهرسال بی نیازازابرهای بی باران جنوب غرق گل وشکوفه می شوند گل حرا خوشه های کوچک  زرد براق و بسیار معطر و پر شهد است . 

(3)

چهار گلبرگ آن همیشه به  نظر خیس می رسد .انبوه زنبورهای  عسل وحشی د ر سراسر زمان شکوفه های  حرا برفراز این جنگل  وسیع  پرواز  می کنند  . عسل تابستانه ی قشم  ازشهد گل  حرا به دست می آید . و بوی غریب گل حرا را با خود دارد.

حفاظت از اکو سیستم حرا

منطقه ی آزاد قشم با ایجاد نها لستان و  با مشارکت  مستقیم مردم  جزیره میلیونها نهال حرا در خزانه پرورش داده و به مرور در سواحل جنوبی و هر جای مناسب دیگر جزیره کاشته است . نتیجه ی این تلاش وسیع  و پر هزینه جنگلهای سر سبز است  که  د ر گوشه و کنار سواحل  قشم  روییده و  به زیبایی  سواحل  افزوده اند.

جنگل حرای قشم تنها در سطح  ملی  نیست که  حائز اهمیت  است بلکه این جنگل عنوان جهانی هم دارد .  ذخیره گاه  زیست  تالاب  بین المللی  این جنگل  با محیط

زیست پویا ، نا آرام و ساز و کا رهای پیچیده پرندگان نادر ، آبزیان غیر متعارف،

لاکپشتهای دریایی غول پیکر ، کا کرد های مختلف ، ارزشها وزیبایی های سحر-

انگیز پدیده شگفت انگیزی هستند که برای طیف گسترده ای از مردم و دوستداران

طبیعت از جذابیت خاصی برخو ردار است . تماشای  ماهی  خزنده ،ماهی پرنده ، انواع دلفین و پرندگان نادری همچون حواصیل هندی ,حواصیل سبز ، نوک قاشقی عقاب ماهی گیر فلامینگو ،پلیکان در کنارهم  تنها در حرا ممکن است. حرا دیدنی- های بسیاری دارد غروب حرا زیباترین غروب در دریا است .

گونه های

جانوری

 تعداد گونه های جانوری سکنی گزیده در این زیست گا ه ها بیش  از هر  زیستگاه در کشور ما است و شاید بتوان گفت که تنها سخره های مرجانی خلیج فارس رقیب جدی جنگل های حرا باشند. بسیاری از پرندگان  نا در و در خطر انقراض  در این جنگل ها  زندگی  آسوده  ای  دارند .  این  جنگل ها برای  آبزیان  نیز پرورشگا ه نوزادان به شما ر می آیند. اهمیت این جنگل ها د زمینه ی شیلات وآبزیان نیز قابل توجه است  زیرا که  این  جنگل ها  پرورشگاه  مهم ترین  ماهیان  تجاری , سخت

       پوستان و دو کفی ها محسوب می شوند .                                                                           

 (5)

درباره حرا:

درسواحل دریای عمان و بخش  اعظم خلیج فارس ه رجا  که  شرایط  زمینی برای حرا مناسب بوده جنگل حرا پدید آمده است. حرا هر چند در آب شور می روید ولی ازخشکی بی نیازنیست حرا در نواحی  جزر ومدی ( که بستری ازگل  ولای فراهم باشد) می روید گل ولای  در بخشی از بستر دریا  رسوب می کند و می ماند تا  که جریان های دریایی آرام باشند و ذرات معلق در آب رود خا نه و گل و لای همرا ه سیلاب که به دریا وارد می شوند بسترکم عمقی از دریا ته نشین شوند  برای آن که دانه حرا بتواند مستقرشود و ریشه بزند این  بسترلازم  است  ضرورت دیگر برای رشد حرا آب وهوای گرم , مرطوب و اقلیم حاره ای است حرااقلیم خشک و معتدل نمی روید .

درخت حرا و چندل دو درختان همیشه سبز هستند  که  درمحیط  سخت و بی ثبات  جزر و مدی می رویند . مقابله ی این درختان با  شوری آب  دریا همانند  تغذیه  و

(6)

تنفس آنها  واقعا حیرت آور است . از همه ی این ها شگفت انگیز تر تولید مثل این درختان  است  که  بنا به اهممیت غیر متعارف محیط زیست خود  برای تولید مثل وتکثیر شیوه ی خاصی برگزیده اند  که  محصول  شرایط خاص  زیستگاه آنهاست گل زیبای حرا وقتی به میوه ودانه تبدیل می شود ومدتها روی درخت باقی می ماند و به صورت یک گیاه کوچک با چند برگ و ریشه و ساقه درون کپسول جوانه می زندپس ازآن ازپایه مادری جدا شده ودرگل ولای پای درختان فرو می روند تا نهال جدیدی بوجود آید .

                                ماهی جنگل حرا 

       یکی از مصرف کننند گان برگ  درختان حرا گل خورک  است . که از  جالبترین

جانوران زیستگاه حرا به شمار می آیند . گل خورک بر خلاف  آنچه مشاهده آن به

  نظر می رساند جانوری دوزیست نبوده بلکه جزوماهیان استخوانی عا لی است  که  

(7)

همیشه  مقداری آب با خود در داخل برانشیت ها حمل می کند و برای تعویض آب به

گودالهای آب موجود درساحل باتلاقی می رود . جنگلهای حرا زیستگاه مناسبی برای رشد د و کفه ای اشک پایان , بار بارکه ها و انواع خرچنگ ها است . 

بروز خشهای خفیف در سطح آب در کناره ها خبر از بالا آمدن آب دریا می دهد و

مد دریا آغاز می شود . به زودی سطح آب دریا بالا می آید جنگل های دریایی حرا در شبانه روز د و بار د ر آب دریا آب تنی می کنند . پهنه ی وسیع سرسبزی که تا چند لحظه پیش در برابر دیدگان ما خود نمایی می کرد اکنون با آغاز مد  به تدریج در آب شناورمی شود این پدیده ی اعجاب انگیز را در اشعا ر شاعرانه می توان به سمفونی درخت ودریا تشبیه کرد . هنگام مد ماهیان زیادی به طرف  جنگل حرکت می کنند وصیادان محلی نیز به خوبی این را می دانند  بنابراین به زودی سر وکله

آنان همراه با  وسایل ماهیگیری  پیدا می شود .  کشور ایران بر خلاف بسیاری از

    ( 8  )

کشورهای آسیایی زمین های مستعد فراوانی برای کاشت حرا دارد . جنگلهای حرا مورد بررسی قرار نگرفته اند و حتی می توان گفت در میان مناطق تحت  حفاظت کشور اطلاعات قابل توجهی از آنها در دست نیست . جنگل  دریایی  حرا  آبراهه- های اعجاب انگیزی دارد .

توسعه دریایی حرا

  سر شاخه های نو رس درختان جنگل در یایی حرا غذای مورد علاقه ی دام های

جزیره قشم است که به ویژه در سالهای خشک و کم باران برداشت از جنگل شد ت

بیشتری می گیرد و هرروزبیش ازپیش این جنگل اعجاب انگیزدریایی رو به تهلیل

می برد . پس چاره چیست ؟

نقش بس مهم نهالستان قشم از اینجاست که بارزتر می شود . بذر نها ل به صورت میلیونی تکثیر وکا شت می شود و محل کاشت نها ل حفر شود ساحل (در منطقه ی

کاشت جذ ر و مدی )طناب کشی وعلامت گذاری شده است. فاصله به فاصله برای

    (9)

قلمه نهال حرا را کاشت و محکم کرد.آب که بالا بیاید در زلال خود چهره ای دیگر

از سا ل می بیند.

حرا سمفونی درخت و دریا:

درخت ما نگرو یا به زبا ن محلی  حرا ،35 میلیون سا ل پیش بر کره ی زمین  در منطقه ایند وما لی به وجود  آمدند. رویشگا ههای حرا به  دلیل قرا ر  گرفتن در حد فاصل خشکی و دریا یکی ازغنی ترین زیستگا هها به شما ر می آید.نمو و ادامه ی حیات بسیاری از جانوران و  گیاهان  در  این اکوسیستم   وابسته به پدیده ی شگفت انگیز جزر مد دریا است  جوامع جنگلی  مانگرو در  طول میلیونها سال موفق شده اند تا سازگاری  اعجاب انگیزی با آب شور دریا و سواحل جزر  و مدی  پیدا کنند. اصولا  این گیاهان  قادر نیستند  دمای  کمتر از 5  درجه  سانتیگراد را  تحمل کنند ضمن این که شوری بین 20 تا 32 درهزار برای رشد آنها مناسب است. علاوه بر دما وشوری ، نوع خاک و شیب زمین نیز در گسترش جوامع جنگلی مانگرو موثر است . مارینا یا درختچه ی حرا نسبت به سایر گونه های مانگرو بیشترین بردباری در برابر تغیر دمای هوا و میزان شوری نشان می دهد و یکی از مقاوم ترین گونه ها محسوب می شود . یکی از ویژگی های درختچه ی حرا ریشه ی آن است . ریشه های  اصلی  حرا، کوتاه و کم عمق اند و از آنها ریشه های اصلی و فرعی و باریک و عمودی به سمت بالا منشعب شده و به طور متوسط  تا 30 سانتی متر از

     (10)

سطح زمین بالا  می رود . این ریشه های  هوایی  به  تدریج دور درخت را پوشش می دهند و تبدیل به یک شبکه  می شوند  و به این ترتیب امکان زیست گیاه را د ر چنین محیط باتلاقی فراهم می کند . نفوذ پذیری سطح باتلاقی  جنگل  در برابر هوا ریشه های اصلی حرا را نابود نمی کند بلکه درخت برای تامین اکسیژن مورد نیاز خود این  ریشه های عمودی را به  سطح زمین  می  فرستد  تا در هنگام  جذر  آب عمل تنفس را انجام دهد . برگها نقش مهمی در جذ ب اکسیژن دارد. ریشه  عمودی در واقع همچون  لوله ها یی هستند که از چوب پنبه  پوشیده شده اند و سوراخ های کوچکی دارند که هنگام جذ ر برای تنفس باز می شوند و د ر هنگام مد تحت فشا ر آب بسته می شوند . این ریشه های تنفسی علاوه بر شرکت فعا ل در - تبادل گازها قادر اند مواد معلق در آب را در شبکه تثبیت کنند . این ریشه ها که به تعداد صدها وهزاران گرد هر درخت را احاطه کرده اند از شوری آب اطراف نیز می کاهند تا امکان تغذیه گیاه از آب شور دریا میسر شود . ریشه های  حرا محل مناسب  برای استقرار جلبک و رشد آنهاست و به خاطر تولید اکسیژن و نگهداری آب ، ریشه ها را در هنگام جزر محفوظ نگه می دارند و فرایند جذ ب اکسیژن را برای آنها آسان می کنند . اجتماع درختان حرا محل مناسب برای تغذیه ی پرندگان در اواسط  پاییز تا پایان فصل زمستان است. شمار انواع پرندگان مهاجر به بیش از 80 نوع  دراین منطقه می رسد .انواع پرندگان نظیر اگرت ، حواصیل خاکستری ،کفچه ، فلامینگو ، سلیم خرچنگ خوار ،پلیکان ، انواع کاکایی و ... یافت می شود .            (11)

دفع نمک در درختان حرا از طریق  غده های پوشاننده ی نمک  اتفاق می افتد. این غده هاشامل سلولهایی هستند که ارزشهای زیادی دارند وبا سر انرژی املاح را از

سلول جمع می کند و بعداز مکیدن نمک به حا لت اشباع  آنها را روی  سطح برگ

می آورند .گرچه به نظر نمی رسد ولی از هر هکتار جنگل حرا سالانه حدود هفت

تن برگ می ریزد .بر اسا س آزمایشهای به  عم ل آمده  برگ  حرا د ارای  ارزش غذایی معادل  یونجه  و جو  است  و میزان  پروتئین  خام آن حدود 5/17 درصد و

سلولزآن 4/25 درصد است .این  یعنی غذای  مناسب  برای  میلیونها موجود زنده

برخی ازانواع خرچنگها ی زیستگاه حراوابسته به خشکی هستند.بنابراین هنگام مد

از ساقه وشاخه های حرا بالا می آیند وبه انتظار جزر می مانند.با پائین رفتن مجدد

آب برای یافتن  غذا در  سطح  باتلاق و  جنگل پراکنده  می شوند  .  بعضی انواع خرچنگها به طور مستقیم برگ حرا می خورند و گونه های  دیگری هستند  که  از رسوبات حاوی ذرات پوسیده ی برگ آن استفاده می کنند.
 

                     جنگل حرای زیبای سواحل دولاب که توسط منطقه ی آزاد